Cụ Võ Khắc Triển sinh năm 1883 trong một gia đình nông dân lao động khá giả tại làng Mỹ Lộc (huyện Phong Phú, tỉnh Quảng Bình nay là xã An Thủy, huyện Lệ Thủy), một vùng quê có tiếng là địa linh nhân kiệt và rất giàu truyền thống trung thân ái quốc.

Ở miền đất địa linh nhân kiệt này, có núi Đâu Mâu, phá Hạc Hải, có sông Lệ Thủy, có đồng ruộng cò bay thẳng cánh. Những cộng đồng họ tộc cùng nhau khai phá, đầy khí phách anh hùng, ngoan cường đứng vững trước phong ba bão táp, trước mọi kẻ thù đã biến vùng đất sình lầy đầy lam sơn chướng khí thành những cánh đồng phì nhiêu, lập nên những thôn ấp trù phú, xinh đẹp, xanh tươi, soi mình bên dòng sông Kiến Giang trong vắt.

Có lẽ, lòng yêu nhà, yêu làng xóm, yêu miền quê trở nên lòng yêu Tổ quốc. Giá trị của quê hương hết thế hệ này đến thế hệ khác đã làm nên giá trị vĩnh hằng - giá trị của cốt cách vị tiến sỹ nho học cuối cùng này.

Năm 17 tuổi, Võ Khắc Triển đã định xếp bút nghiên lên đường cứu nước. Ông rủ một số các trai làng, lên núi Đâu Mâu tìm hiểu xem người xưa lập căn cứ đánh giặc Pháp như thế nào. Nhưng thời thế đã đổi thay, tình hình khác trước, nhóm thanh niên yêu nước nhiệt tình nhưng thấy con đường phía trước còn mờ mịt nên các anh giải tán về lại với đồng quê và Võ Khắc Triển lại về với nghiên bút. Và từ đây lấy biệt danh là Thiếu Đâu (ngọn núi Đâu Mâu trẻ).

Khoa Nhâm Tý - Duy Tân thứ 6 (1912) Võ Khắc Triển đậu cử nhânlần thứ hai, thứ 20 tại trường thi Thừa Thiên. Khoa này, Trường Thừa Thiên có 32 người đậu cử nhân. Đậu xong cử nhân, Võ Khắc Triển vẫn miệt mài đèn sách chuẩn bị cho các kỳ thi hội. Ông vào Huế đi học. Ông cũng được Bộ Lại cử làm Thừa chỉ sung Thừa Phái Bộ Lại. Đang làm Thừa Phái Bộ Lại, gặp Kỳ thi Tiến sĩ cuối cùng năm Kỷ Mùi, niên hiệu Khai Định 4 (1919) ông lại nộp quyển đi thi và ở Khoa thi cuối cùng này ông vượt qua cả 4 trường. Khi vào Đình Thí, bài đình đối của ông được xét đỗ Đệ tam giáp Đồng Tiến sĩ xuất thân.

Giáo sư, anh hùng lao động Vũ Khiêu phát biểu tại hội thảo khoa học về "Cụ Võ Khắc Triển - Tiến sĩ Nho học cuối cùng của Việt Nam"

Năm 1920, Tiến sĩ Võ Khắc Triển được Triều đình bổ làm Tri huyện Đồng Xuân. Năm 1923 ông được thăng làm Tri Phủ Đức Thọ. Năm 1927 đổi làm Tri Phủ An Nhơn ở Bình Định. Năm 1931 chuyển làm Lang Trung Bộ Binh kiêm Hộ Thành Binh mã Phó sử. Năm 1933 làm Án sát tỉnh Quảng Ngãi.

Có lẽ, cũng như nhiều nhân sỹ khác trong thời điểm đó, cụ Võ là một ông đồ khá điển hình: có chí lớn, có nhân cách nhưng sinh bất phùng thời. Đối với một người khí khái như ông thì nghề làm quan trong thời buổi mất nước không còn là một điều lý tưởng, hứng thú như xưa. Ông chán nản, bất lực. Tất cả khí khái của nhà nho yêu nước còn lại trong ông là thái độ chán ghét bọn thực dân Pháp xâm lược và khinh miệt sự hèn yếu của triều đình Huế, là lòng thương yêu nhân dân và cuộc sống thanh bạch.

Có lẽ chính vì điều này nên kể từ khi ra làm Tri huyện, Tri Phủ, Võ Khắc Triển là một vị quan thanh liêm, Hiền đức. Đối với nhân dân, thời gian này thường có những vụ kiện cáo, tranh giành ruộng đất, tài sản. Mỗi khi có vụ kiện, hai bên nguyên, bị đơn đều phải tốn kém tiền của thuê những kẻ đục nước béo cò làm hại dân lành nên ông thường xem xét các vụ án kiện rất kỹ, tìm mọi cách để xử hòa làm cho việc ổn thỏa, không gây ra rắc rối và tốn kém cho cả hai bên nguyên, bị. Với cách xử kiện như trên, người dân Hà Tĩnh đặt cho ông biệt hiệu "Ông Phủ Hòa".

Tuy làm quan, cụ Vũ Khắc Triển vẫn sống cuộc đời giản dị của người dân thường. Vốn sống ở vùng nông thôn nhiều cá mắm, người dân ở Lệ Thủy hay ăn mắm. Người ta thường ngâm cà vào mắm mặn, cà ngâm mắm cũng rất mặn, các chất chát trong cà hòa vào mắm nên cà hết chát, và các chất béo trong mắm ngấm vào cà nên cà ăn rất ngon, đây là món ăn thường xuyên của người dân Lệ Thủy và cũng là thói quen của vị quan Võ Khắc Triển. Vì thường xuyên ăn cà ngâm mắm, nên người ta gọi ông là cụ "Phủ Cà".

Những năm đầu thế kỷ 20, do lui tới học hành thi cử ở Huế, cụ Võ Khắc Triển có nhiều dịp đàm đạo, ngâm vịnh với cụ Nguyễn Sinh Sắc, và do đó được biết Nguyễn Sinh Cung.

Năm 1929 khi làm Tri Phủ An Nhơn, cụ Võ Khắc Triển đã dũng cảm lấy khóa nhà giam từ đội Lệ để giải thoát cho người thanh niên yêu nước Nguyễn Tất Thành, từ Thái Lan về nước, bị tạm giam ở nhà lao An Nhơn và tạo điều kiện để Nguyễn Tất Thành đi thoát.

Hưu trí về quê, vị quan Nhị phẩm này sống chan hòa với người dân làng, sống trong điềm viên thanh bạch bên bờ sống Kiến Giang.

Thái độ nhập thế của một vị túc nho yêu nước

Kháng chiến chống Pháp bùng nổ, cụ Triển tản cư lên chiến khu Lệ Thủy, làm Chủ tịch Mặt trận Liên Việt huyện Lệ Thủy.

Năm 1950, trận lụt kinh hoàng làm cho dân Bình Trị Thiên đói to. Cấp trên chủ trương cho dân về đồng bằng để giảm nhẹ gánh nặng về lương thực cho kháng chiến. Cụ Võ Khắc Triển cũng được về vùng tạm bị chiếm sinh sống.

Một tham luận tại Hội thảo về cụ Võ Khắc Triển được tổ chức tại Bái đường Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Hà Nội ngày 9/11/2008

Năm đó, Đồn trưởng đồn Mỹ Đức Nguyễn Ngọc Lễ đến nhà, mời cụ ra chắp chính thay Phan Văn Giáo làm Tổng trấn trung phần theo lời mời của vua Bảo Đại. Cụ nói: tôi nay tai điếc, mắt mờ, chân yếu nên không đảm được chức vụ ấy.

Thực tế cho thấy, trong mọi hoạt động của mình, thái độ nhập thế của cụ luôn chỉ thể hiện ham muốn phụng sự dân tộc và đất nước. Cụ thức thời chứ không bao giờ xu thời, không bao giờ nhằm vào mục đích “vinh thân phì gia”. Chính vì thế nên sau khi Cách mạng Tháng Tám thành công, năm 1957, cụ Võ Khắc Triển được mời ra Hà Nội cộng tác với Ủy ban Khoa học Xã hội. Nhiều cử nhân Nho học như cụ Lê Thước, cụ Trần Lê Văn... làm công tác dịch thuật, nghiên cứu văn học, triết học cổ.

Cho tới lúc qua đời ở tuổi 83, trên bất cứ cương vị nào, cụ Triển cũng luôn được mọi người kính trọng, quý mến không chỉ vì trí lực xuất chúng mà còn vì nếp sống chân thành, liêm khiết của một người trí thức đích thực.

Từ một biểu tượng về quê hương với những con người và phong trào yêu nước, được khắc họa, hình thành hun đúc nên cốt cách của một nhà nho thời bấy giờ, rồi được mở rộng và cụ thể hoá trong tình đồng hương khi hòa nhịp với những con người Việt nam yêu nước khác, và nhất là khi được sống trên mảnh đất quê hương một cách đầy biến động trong giai đoạn cách mạng ở Quảng Bình...

Quê hương ấy, với tất cả những hương vị thân thương, ngọt ngào, cay đắng, hào hùng, sôi nổi... từng bước góp phần khắc họa nên nhân cách anh dũng bất khuất của một nhà nho yêu nước. Và nhà nho ấy đang toả sáng và sưởi ấm tình quê. Có lẽ đó cũng là con đường tự nhiên của nhiều thế hệ sau này.

www.hovuvovietnam.com